पुणे : आयुर्वेद आणि निसर्गोपचारात मसाज अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. मसाज अनेक रोगांच्या उपचारांमध्ये प्रभावी मानली जाते. त्यामुळे शरीराला आणि मनाला नवीन तजेला मिळतो. मसाजसाठी हवामान आणि तेल या दोन्हीची भूमिका महत्त्वाची असते. ऋतूनुसार आवश्यक तेल आणि मसाजसाठी आवश्यक असलेली पद्धत दोन्ही बदलतात. चला तर मग याविषयी जाणून घेऊया.
हिवाळा : हिवाळ्यात मसाज खूप फायदेशीर मानले जाते. सकाळी सूर्योदयानंतर मसाज करावा. हिवाळ्यात मसाज करण्यासाठी तिळाचे तेल वापरावे. वास्तविक, तिळाच्या तेलातून शरीराला आवश्यक पोषक तत्त्वे मिळतात. यासोबतच ते वात, पित्त आणि कफ यांचा नाश करणारे म्हणूनही काम करते.
उन्हाळा : उन्हाळ्यात मसाज करण्यासाठी खोबरेल तेल किंवा गाईचे तूप वापरावे.
पावसाळा : पावसाळ्यात बॉडी मसाज न केलेलेच चांगले ठरेल, पण जर उपचार आवश्यक असतील तर काही गोष्टी लक्षात ठेवायला हव्या. पाऊस पडत असेल तेव्हा मसाज करणे टाळा आणि ऊन पडल्यानंतर मसाज करा. तिळाचे तेल या ऋतूत परिपूर्ण मानले जाते.
मसाज कशा प्रकारे करावी?
- नेहमी लक्षात ठेवा की मसाज हलक्या हातांनी करावा. प्रथम डोक्याला मालिश करावी. चेहऱ्याला तसेच डोक्याला मसाज करा. यानंतर मानेला हलक्या हातांनी मसाज करा.
- मानेनंतर, गोलाकार पद्धतीने खांद्यांना मालिश करा. नंतर हातांना बोटांच्या दिशेने मसाज करा. तसेच कोपर आणि मनगटावर गोलाकार पद्धतीने मालिश करा.
- यानंतर शरीराच्या पुढील भागाला (छाती आणि पोट) मसाज करा. इथे जास्त ताण देऊ नका. पुढच्या भागात हृदय, फुफ्फुस इत्यादी महत्त्वाचे अवयव असतात. त्यामुळे समोरच्या भागात जास्त वेळ मसाज करू नये.
- कंबरेला खालपासून वरपर्यंत मसाज करणे चांगले मानले जाते. कंबरेला मसाज करताना बोटांनी थोडासा दबाव टाकणे चांगले.
- पायाला मांडीपासून पायापर्यंत मसाज करावा. गोलाकार हालचालींमध्ये गुडघ्यांना मालिश करा. तळव्यावर टाचांपासून बोटांपर्यंत मसाज करावा.
- डोक्याच्या मसाजसाठी सामान्य तापमानाचे (room temperature) तेल वापरावे आणि बाकीच्या अवयवांना कोमट तेलाने मालिश करावी.
- हिवाळ्यात केसांना तेलाने मसाज केल्याने मोठे फायदे होतात.
- मसाज केल्यानंतर सुमारे 15 मिनिटांनी आंघोळ केली जाऊ शकते. आंघोळीसाठी कोमट पाणी वापरावे. साबणाऐवजी उटणे वापरावे.
उटणे बनवण्यासाठी 1 टीस्पून बेसन, एक चतुर्थांश टीस्पून हळद आणि एक चतुर्थांश टीस्पून चंदन पावडर घ्या. त्यात दही किंवा गुलाबपाणी किंवा सामान्य पाणी घालून मिश्रण तयार करा. हे उटणे अंगावर चोळा आणि नंतर पाण्याने धुवा. त्यानंतर स्वच्छ टॉवेलने शरीर पुसून घ्या. मसाज हे अनेक रोगांवर प्रभावी औषध आहे. नियमित मसाज केल्याने शरीराचे स्नायू तर मजबूत होतातच पण त्वचेलाही अनेक फायदे मिळतात.
मसाजचे फायदे :
- स्नायूंवरील ताण कमी होतो.
- रक्ताभिसरण प्रक्रिया सुधारते.
- तणाव संप्रेरक (stress hormones) स्रवणे कमी करते.
- आराम मिळतो.
- सांध्यांची गतिशीलता आणि लवचिकता वाढते.
- त्वचेचा पोत सुधारतो.
- सॉफ्ट टिशूच्या जखमा बऱ्या होण्यास मदत मिळते.
