पूर आणि भूस्खलनाच्या घटना वाढण्याचा आयआयटीएमचा इशारा

पुणे : भारतीय उष्णकटिबंधीय हवामानशास्त्र संस्थेचे (IITM) संचालक डॉ. आर. कृष्णन यांनी सोमवारी आयोजित केलेल्या कार्यशाळेत मुसळधार पावसाच्या घटनांमध्ये झालेल्या वाढीवर आणि शहरीकरणामुळे होणाऱ्या हवामानातील बदलांवर महत्त्वपूर्ण भाष्य केले. ते म्हणाले, “अलिकडच्या काही वर्षांत मुसळधार पावसाच्या घटनांमध्ये लक्षणीय वाढ झाली आहे. अल्पावधीतच मुसळधार पाऊस पडतो, ज्यामुळे पूर येणे आणि भूस्खलन होते, असे निदर्शनास आले आहे. जागतिक तापमानवाढीचा या घटनांशी संबंध आहे आणि त्यामुळे दीर्घकालीन हवामान अंदाज तयार करताना हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन हा महत्त्वाचा घटक ठरतो.”

कृष्णन यांनी यावर पुढे स्पष्ट केले की, हवामान बदलाचा विचार न करता दीर्घकालीन हवामान अंदाज देणे खूप कठीण असते. मात्र, कमी कालावधीत होणाऱ्या मुसळधार पावसाच्या घटनांचा अचूक अंदाज लावणे हे आता शक्य होऊ लागले आहे. आयएमडी या दिशेने काम करत आहे आणि अशा घटनांचा अंदाज दोन दिवस आधीच दिला जाऊ शकतो. त्यामुळे संबंधित विभाग वेळेवर इशारे देऊन आवश्यक त्या उपाययोजना करू शकतात.

आव्हाने आणि उपाययोजना
पुण्याच्या शहरी भागात वाढलेल्या अतिवृष्टीच्या घटनांमुळे विशेषतः पाणी साचण्याची समस्या निर्माण झाली आहे. या समस्या विशेषतः शहरी भागात अधिक गंभीर होतात, कारण इथे जलसंधारणाच्या उपायांची कमतरता आहे. “जागतिक तापमानवाढीमुळे देखील पावसाची तीव्रता वाढत आहे. जरी एकूण पावसाच्या पातळीमध्ये वाढ झाली असली तरी, जलसंधारणाच्या प्रयत्नांवर भर दिला पाहिजे,” असे डॉ. कृष्णन यांनी सूचित केले.

शहरीकरणाचा परिणाम
डॉ. कृष्णन यांनी तापमानाच्या ट्रेंडवर शहरीकरणाचा परिणाम अधोरेखित केला. “पुण्याच्या काही भागात, अलिकडच्या वर्षांत कमाल तापमान जास्त नोंदवले गेले आहे. याचे कारण जलद शहरीकरण आहे, जे शहरी उष्ण बेटांच्या निर्मितीला कारणीभूत ठरत आहे.” शहरी उष्ण बेटांची समस्या आणखी गंभीर होण्याची शक्यता आहे, कारण ती शहरी भागातील जास्त उष्णता आणि प्रदूषणामुळे निर्माण होते.

त्यानंतर, त्यांनी शहरी हवामानशास्त्रावरील संशोधन उपक्रमांचा उल्लेख केला, ज्यामध्ये दिल्लीच्या हवामान पद्धतींचा अभ्यास केला जाईल. “शहरी उष्ण बेटे समजून घेण्यासाठी तपशीलवार निरीक्षणे केली जात आहेत. शहरीकरणाच्या परिणामांचे पद्धतशीरपणे मूल्यांकन करण्यासाठी दिल्लीमध्ये पायाभूत सुविधा विकसित केल्या जात आहेत,” असे डॉ. कृष्णन यांनी सांगितले.

अशा परिस्थितीत, भारतीय उष्णकटिबंधीय हवामानशास्त्र संस्थेने एक नवीन “एकीकृत पृथ्वी प्रणाली” नावाचे मॉडेल विकसित करण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे. या मॉडेलद्वारे हवामान बदल आणि पावसाच्या घटनांचे अधिक सुस्पष्ट अंदाज लावता येतील. या संशोधनाद्वारे, हवामान आणि पर्यावरणाच्या तज्ञांना भविष्यकाळातील हवामानातील बदलांची अधिक माहिती मिळेल, ज्यामुळे अधिक प्रभावी उपाययोजना करण्यात मदत होईल.