ज्येष्ठ खगोलशास्त्रज्ञ डॉ. जयंत नारळीकर यांचे वृद्धापकाळाने निधन

पुणे : प्रख्यात खगोलशास्त्रज्ञ, लेखक आणि विज्ञानप्रसारक डॉ. जयंत विष्णू नारळीकर यांचे मंगळवारी पुण्यातील राहत्या घरी निधन झाले. वयाच्या 86 व्या वर्षी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. पहाटे झोपेत असतानाच त्यांची प्राणज्योत मालवली. त्यांच्या निधनाची माहिती कुटुंबीयांनी दिली असून, त्यांना कोणताही दीर्घकालीन आजार नव्हता. त्यांच्या निधनामुळे संपूर्ण देशभरातून शोक व्यक्त केला जात आहे.

डॉ. जयंत नारळीकर यांचे निधन हे भारतीय विज्ञानविश्वासाठी मोठी हानी आहे. आपल्या कार्यामुळे विज्ञानाला सामान्य माणसाच्या जिव्हाळ्याचा विषय बनविणारे एक प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व आज हरपले आहे. त्यांच्या निधनाने वैज्ञानिक, साहित्यिक, आणि शैक्षणिक क्षेत्रात हळहळ व्यक्त केली जात आहे.

डॉ. जयंत नारळीकर यांचा जन्म 19 जुलै 1938 रोजी कोल्हापूर येथे झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव विष्णू वासुदेव नारळीकर होते. ते एक ख्यातनाम गणितज्ञ आणि वाराणसीतील बनारस हिंदू विद्यापीठाच्या गणित विभागाचे प्रमुख होते. त्यांच्या मातोश्री सुमती विष्णू नारळीकर या एक संस्कृत विदुषी होत्या. डॉ. नारळीकर यांचे शालेय शिक्षण वाराणसी येथे झाले. त्यांनी बी.एस्सी. पदवी प्राप्त केल्यानंतर उच्च शिक्षणासाठी इंग्लंडमधील केंब्रिज विद्यापीठात प्रवेश घेतला.

केंब्रिजमध्ये शिक्षण घेत असतानाच त्यांची खगोलशास्त्रातील वैश्विक सिद्धांतांवर विशेष पकड निर्माण झाली. प्रसिद्ध ब्रिटिश खगोलशास्त्रज्ञ सर फ्रेड हॉयल यांच्यासोबत त्यांनी अनेक महत्त्वपूर्ण संशोधन प्रकल्पांवर काम केले. हॉयल-नारळीकर सिद्धांत हा त्यांच्या संयुक्त कार्याचा एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.

भारतामध्ये खगोलशास्त्राचे संशोधन पुढे नेण्यासाठी त्यांनी 1988 साली पुण्यात ‘इंटर-युनिव्हर्सिटी सेंटर फॉर अ‍ॅस्ट्रोनॉमी अ‍ॅण्ड अ‍ॅस्ट्रोफिजिक्स’ (IUCAA) या संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेचे पहिले संचालक म्हणून त्यांनी कार्यभार सांभाळला आणि ती संस्था भारतातील अग्रगण्य संशोधन केंद्रांपैकी एक बनली.

डॉ. नारळीकर हे फक्त संशोधकच नव्हते, तर एक प्रतिभावान लेखक आणि विज्ञानप्रसारकही होते. त्यांनी मराठी व इंग्रजी भाषांमध्ये विज्ञानकथा, लघुनिबंध, आणि पुस्तके लिहून विज्ञान सामान्यजनांपर्यंत पोहोचवले. त्यांची विज्ञानविषयक साहित्यसंपदा आजही वाचकांना प्रेरणा देत आहे. त्यांच्या या योगदानाची दखल घेत त्यांना 94 व्या अखिल भारतीय साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदाने गौरवण्यात आले होते.

डॉ. नारळीकर यांना त्यांच्या विज्ञान व साहित्य क्षेत्रातील योगदानासाठी भारत सरकारने ‘पद्मभूषण’ आणि ‘पद्मविभूषण’ या मानाच्या नागरी पुरस्कारांनी सन्मानित केले होते. याशिवाय, त्यांना अनेक राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारही प्राप्त झाले होते.