तुम्ही किती हुशार आहात? हे सांगतो तुमच्या डोळ्यांतील बुबुळांचा आकार, प्रयोगातून झाले सिद्ध

एका नव्या अभ्यासातून समोर आले आहे की डोळे एकप्रकारे मेंदूची खिडकीच आहेत. आपले डोळे सांगतात की आपण किती हुशार आहात. डोळ्यांच्या केंद्रस्थानी असलेले डोळ्यातील बुबुळ यासाठी जबाबदार असते. डोळ्यांची बुबुळे केवळ प्रकाशावर प्रक्रिया करत नाहीत तर ते उत्साह, रुची आणि मानसिक थकवा याबद्दल देखील सांगतात. अमेरिकन अन्वेषण एजन्सी FBI गुन्हेगार खोटं बोलतोय की खरं हे शोधण्यासाठी त्याच्या बुबुळावर लक्ष ठेवतात. तो गुन्हेगार फसवत तर नाही ना, याची तपासणी त्याच्या बुबुळाच्या विस्फारण्यावरून करणे हा त्यांच्या तपासाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. चला तर मग, जाणून घेऊया आपल्या बुबुळाचा आकार नक्की कशा प्रकारे सांगतो की आपण किती हुशार आहात?

जॉर्जिया इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी येथे केलेल्या प्रयोगातून हे सिद्ध झाले आहे की बुबुळाच्या मूळ आकाराचा थेट आणि निकटचा संबंध मानवी बुद्धिमत्तेशी असतो. प्रयोगात असे आढळले की बुबुळाचा आकार जितका मोठा असतो, तितका तो माणूस जास्त बुद्धिमान असतो. त्याचे तर्क (Reasoning), लक्ष (Attention) आणि स्मृती (Memory) अधिक शक्तिशाली असतात.

जॉर्जिया इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजीच्या संशोधकांनी सांगितले की त्यांनी तीन स्वतंत्र अभ्यास केले. तिन्ही अभ्यासात असे समोर आले की ज्यांनी संज्ञानात्मक चाचणीत भाग घेतला आणि जास्त गुण मिळविले,  त्यांच्या बुबुळाचे मूळ आकार मोठे होते. तर ज्यांना कमी गुण मिळाले त्यांची बुद्धिमत्ता कमी होती. या स्वयंसेवकांपैकी कोणीही त्यांच्या डोळ्यावर कोणत्याही प्रकारचे उपकरण लावलेले नव्हते. (उदाहरणार्थ, चष्मा किंवा लेन्स इ. बुबुळाचे आकारच वेगवेगळ्या लोकांच्या बुद्धिमत्तेत फरक निर्माण करतात.

वैज्ञानिक डॅनियल काहनेमन (Daniel Kahneman) यांनी असा दावा केला आहे की त्यांनी असा अभ्यास प्रथमच केला, ज्यामध्ये बौद्धिक कार्य पूर्ण करण्यात वेगवेगळ्या मानवांनी किती मानसिक क्षमता दर्शविली आहे. लोकांच्या डोळ्यांच्या बुबुळाचे विस्फारने त्यांची मानसिक क्षमता सांगते. बौद्धिक क्षमतेची चाचणी करण्याची ही पद्धत 1960 आणि 70 च्या दशकात खूप लोकप्रिय झाली होती. त्यानंतर ही पद्धत वैद्यकीय विज्ञान आणि गुन्हे अन्वेषणात वापरली जाऊ लागली. जेव्हा आमच्या टीमने बुबुळाचे मूळ आकार आणि बुद्धिमत्ता यांच्यातील संबंधांची तपासणी करण्यास सुरवात केली, तेव्हा आम्हाला हे माहित नव्हते की हे खरे असल्याचे सिद्ध होईल किंवा याचा काहीतरी वेगळा अर्थ समोर येईल.

डॅनियल यांनी सांगितले की आम्ही हा अभ्यास मोठ्या प्रमाणावर केला आहे. आम्ही या अभ्यासामध्ये 18 ते 35 वर्षे वयोगटातील 500 पेक्षा जास्त लोकांना समाविष्ट केले. हे लोक अटलांटाचे होते. आम्ही प्रत्येक स्वयंसेवकांच्या बुबुळांचे आकार आई ट्रॅकरने मोजले. आय-ट्रॅकर एक असे उपकरण आहे जे उच्च-सामर्थ्याने कॅमेरा आणि संगणकासह बुबुळांमधील कॉर्नियावरील प्रकाशाच्या परावर्तनाचे परीक्षण करते. यानंतर, आम्ही प्रत्येक स्वयंसेवकांना एक संगणक स्क्रीन दाखवली, ज्यावर काहीही दिसत नव्हते. त्यांना 4 मिनिटे मॉनिटरकडे पाहण्यास सांगितले गेले. या दरम्यान त्याच्या बुबुळांचे रेकॉर्डिंग केले जात होते. यानंतर, आम्ही प्रत्येक स्वयंसेवकांच्या बुबुळांच्या सरासरी आकाराची मोजणी केली.

बुबुळांचा आकार म्हणजे डोळ्यांच्या मध्यभागी असलेल्या काळ्या केंद्राचा व्यास. हा 2 ते 8 मिलीमीटर पर्यंत असतो. बुबुळांच्या सभोवताली सर्व बाजूंनी आईरिस (Iris) असतं, जे वेगवेगळ्या रंगांच्या मिश्रणाने बनलेले आहे. तेच बुबुळांचे आकार देखील नियंत्रित करते. बुबुळे तेजस्वी प्रकाशात संकुचित होतात, त्यासाठी आईरिस मदत करते. त्यामुळे प्रयोगशाळेतील प्रकाश मध्यम स्तरावर ठेवण्यात आला होता, जेणेकरून बुबुळ पूर्णपणे उघडे राहील.

प्रयोगाच्या दुसऱ्या टप्प्यात वैज्ञानिकांनी स्वयंसेवकांना विविध प्रकारच्या संज्ञानात्मक चाचण्या (Cognitive test) देण्यास सांगितले. या चाचणीच्या माध्यमातून शास्त्रज्ञ फ्लूड बुद्धिमत्तेची तपासणी करत होते. म्हणजेच, नवीन समस्यांवरील माणसाचे तर्क काय आहेत. त्याची सक्रिय मेमरीची क्षमता किती आहे? किती गोष्टी किती वेळेपर्यंत लक्षात ठेऊ शकता? अडथळ्यांच्या दरम्यान लक्ष देण्याची क्षमता किती आहे? म्हणजेच, डिस्टर्बन्स असताना एखादी व्यक्ती किती लक्ष केंद्रित करण्यास सक्षम आहे. या चाचणीमध्ये, संगणक स्क्रीनच्या वेगवेगळ्या कोपऱ्यात फिरणारे स्टार चिन्ह आणि अल्फाबेट यावर स्वयंसेवकांना एकाचवेळी लक्ष केंद्रित करण्यास सांगितले होते.

या चाचणीत सर्वात मोठा अडथळा हा होता की अल्फाबेट अगदी कमी वेळासाठी पडद्यावर येत होते. तेही वेगाने फिरत होते. जर आपण स्टार चिन्हाकडे अधिक लक्ष दिले तर आपण अल्फाबेट पाहू किंवा ओळखण्यास सक्षम नसाल. चांगली गोष्ट अशी आहे की मनुष्यांमध्ये आपल्या दृष्टी समोर येणारी गोष्ट ओळखण्याची क्षमता असते. या क्षमतेमुळे मनुष्य स्वतःसाठी उद्भवणारा किंवा समोर येणार धोका ओळखू शकतो. या कार्यामध्ये, लोकांना स्टार चिन्हाबरोबरच अल्फाबेट वर देखील लक्ष केंद्रित करण्यास सांगितले होते. जे कठीण होते.

डॅनियल म्हणाले की जेव्हा आम्ही परीणामांकडे पाहिले, तेव्हा असे आढळले की ज्या लोकांच्या बुबुळांचे आकार मोठे होते, त्यांच्याकडे अधिक फ्लूड बुद्धिमत्ता देखील होती. लक्ष देण्याची क्षमता नियंत्रित करण्याची देखील क्षमता होती. सक्रिय मेमरी क्षमता देखील चांगली होती. हा डोळे आणि मेंदू यांच्यात असलेला आश्चर्यकारक संबंध आहे. सामान्यत: लोक बुबुळांचा आकार वाढत्या वयाशी नकारात्मक मार्गाने जोडतात. कारण ज्येष्ठांचे बुबुळांचे आकार संकुचित होत जातात. पण यामुळे त्यांच्या बुद्धिमत्तेवर परिणाम होत नाही.

याचे जीवशास्त्र काय आहे? बुबुळांचे कनेक्शन मेंदूच्या वरच्या भागात असलेल्या न्यूक्लियस लोकस कोरुलियसशी जोडलेले आहे. या न्यूक्लियसचे न्यूरल कनेक्शन मेंदूतल्या इतर भागांशी जोडलेले असतात. लोकस कॉरुलियस नॉरेपाइनफ्राइन (Norepinephrine) नावाचा पदार्थ सोडतो, जो एक न्यूरोट्रांसमीटर आणि संप्रेरक आहे. तेच मन आणि शरीर यांच्यातील कनेक्शन आहे. यामुळेच डोळे जे पहात आहेत किंवा शरीराला जे वाटते, त्याची प्रतिमा तयार करण्याची प्रक्रिया, लक्ष देण्याची आणि शिकण्याची क्षमता किंवा लक्षात ठेवण्याची प्रक्रिया सुरू होते.

लोकस कोरुलियसच्या असमर्थतेमुळे किंवा कार्य न केल्यामुळे लोकांमध्ये ब्रेकडाऊन होतो. कधीकधी याचे कारण अल्झायमर सारखे आजार असतात. यामुळे अ‍ॅटेंशन डेफिसिट हायपरॅक्टिव्हिटी डिसऑर्डर (ADHD) नावाचा रोग देखील होऊ शकतो. त्यामुळे मेंदू आपली सर्व उर्जा लोकेस कोरुलियस योग्यरित्या कार्य करण्यासाठी लावते. आपण जास्त काम करत नसतानाही ही ऊर्जा वापरली जाते. आपण जरी एखादी मोकळी जागा किंवा स्क्रीन पाहत असाल तरी मेंदू सतत लोकस कोरुलियसमध्ये ऊर्जा पोहोचवत राहतो.