जागतिक यकृत दिन 2022 : चुकीच्या जीवनशैलीमुळे वाढतात यकृताच्या समस्या, जाणून घ्या लक्षणे, कारणे आणि उपाय…

जागतिक यकृत दिन 2022 : यकृत हा पचनसंस्थेचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. खराब जीवनशैली आणि चुकीच्या खाण्याच्या सवयींमुळे यकृताशी संबंधित समस्या वाढत आहेत. यापैकी एक समस्या म्हणजे फॅटी लिव्हर. यामध्ये यकृतावर चरबी जमा होऊ लागते. फॅटी लिव्हरवर योग्य उपचार न केल्यास यकृत खराब होऊ लागते. व्यक्तीची पचनसंस्था कमकुवत होते, परिणामी इतर गंभीर शारीरिक समस्या उद्भवू शकतात.

फॅटी लिव्हरचे दोन प्रकार-

1. अल्कोहोलयुक्त फॅटी यकृत
   जास्त मद्यपान केल्याने ही समस्या उद्भवू शकते. समस्या जसजशी वाढत जाते, तसतसे ते यकृत फायब्रोसिस आणि यकृत सिरोसिसचे रूप घेऊ शकते.
2. नॉन-अल्कोहोल फॅटी यकृत
   चुकीचा आहार आणि सुस्त जीवनशैलीमुळे ही समस्या उद्भवते.

फॅटी लिव्हरचे चार टप्पे
यकृतामध्ये साठलेल्या चरबीच्या आधारे फॅटी लिव्हरचा दर्जा ठरवला जातो.

स्टेज १ : याला साधी फॅटी लिव्हर समस्या म्हणतात. यकृतावर सूज आणि चरबी कमीप्रमाणात जमा होते. ही समस्या जास्त गंभीर नाही.

स्टेज २ : या स्टेजला नॉन-अल्कोहोलिक स्टीटोहेपेटायटिस (NASH) देखील म्हणतात, यात खूप थोड्या प्रमाणात चरबी जमा होते.

स्टेज ३ : ही एक गंभीर स्थिती आहे, जी यकृत फायब्रोसिसची गंभीर समस्या आहे. या अवस्थेत यकृताच्या पेशी खराब होऊ लागतात.

स्टेज ४ : हा एक अतिशय चिंताजनक टप्पा आहे. यकृत काम करणे थांबवते. याला लिव्हर सिरोसिस म्हणतात.

लक्षणे :
दुसऱ्या टप्प्यापर्यंत अनेकांना फॅटी लिव्हरची लक्षणे दिसत नाहीत, परंतु काही लक्षणे उद्भवू शकतात. जसे-

• सातत्याने वजन कमी होणे.
• दररोज पोटाशी संबंधित समस्या असणे. उदा. ओटीपोटात दुखणे, अपचन आणि गॅस तयार होणे, अतिसार आणि सूज येणे.
• भूक न लागणे.
• उलटी होणे
• थकवा आणि अशक्तपणा जाणवणे.
• डोळे, नखे आणि त्वचा पिवळी पडणे.

वरीलपैकी कोणतीही लक्षणे वारंवार दिसल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

कारणे :

• लठ्ठपणा किंवा जास्त वजन. ज्यांचा बॉडी मास इंडेक्स ३० पेक्षा जास्त आहे, त्यांना फॅटी लिव्हर होण्याची शक्यता असते.
• हिपॅटायटीस असणे. टाईप-2 मधुमेह आणि उच्च रक्तदाबामुळेही त्याचा धोका वाढतो.
• दारू आणि इतर मादक पदार्थांचे व्यसन.
• अधिक जंक फूड, ट्रान्स फॅट आणि अधिक स्निग्ध पदार्थ खाणे.
• रक्तातील कोलेस्टेरॉल आणि ट्रायग्लिसराइड (एक प्रकारची चरबी) वाढणे.
• अनुवांशिक किंवा जेनेटिक कारण.
• डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय स्टिरॉइड्स, पेन किलर आणि अँटिबायोटिक्स घेणे.

प्रतिबंधात्मक उपाय :

• वजन नियंत्रित ठेवण्यासाठी चरबीयुक्त पदार्थ कमी खा. ट्रान्स फॅट टाळा.
• उच्च-कॅलरी आहार टाळा.
• शारीरिक क्षमतेनुसार साधारण ३० मिनिटे व्यायाम करा. सक्रिय रहा.
• साखर नियंत्रणात ठेवा. नियमित औषधे घ्या.
• उच्च रक्तदाब, उच्च कोलेस्टेरॉल आणि थायरॉईडची औषधे वेळेवर घ्या.

उपचार :
फॅटी लिव्हरच्या उपचारात औषधांचा केवळ 20 टक्के प्रभाव दिसून येतो. 80 टक्के भूमिका निरोगी जीवनशैली आणि योग्य आहाराची आहे. मेटफॉर्मिनसारखी मधुमेहाची औषधे फॅटी लिव्हरमध्येही प्रभावी आहेत.

• फॅटी लिव्हरच्या स्टेज 1 आणि 2 मध्ये, डॉक्टर जीवनशैली आणि आहारातील बदलांवर भर देतात. बहुतेक लोक यातून सावरतात.
• जर एखाद्या व्यक्तीला अल्कोहोलिक फॅटी लिव्हरचा त्रास होत असेल, तर त्याला अल्कोहोल सोडण्याचा सल्ला दिला जातो. निसर्गाने यकृताला ही अद्भुत शक्ती दिली आहे की दारू सोडल्यानंतर ते आपोआप दुरुस्त होते.
• नॉन-अल्कोहोलिक फॅटी लिव्हरच्या समस्येमध्ये, डॉक्टर रुग्णाला नियमित व्यायाम करण्याचा सल्ला देतात आणि आहारात जास्त चरबीयुक्त पदार्थ टाळतात.
• फॅटी यकृताच्या समस्येत स्टेज 3 आणि स्टेज 4 असलेल्या रुग्णांवर त्यांच्या लक्षणांवर आधारित उपचार केले जातात.
• यकृत सिरोसिसच्या चौथ्या टप्प्यात, औषधे आराम देत नसल्यास, यकृत प्रत्यारोपण हा एकमेव पर्याय उरतो, जो अत्यंत खर्चिक आहे.
• यकृताच्या कर्करोगाची समस्या असल्यास, कर्करोगाच्या मानकांच्या आधारे उपचार केले जातात.

हिपॅटायटीसबाबतही जागरूक राहा
हिपॅटायटीसवर योग्य उपचार न केल्यास ते यकृताचे नुकसान करू शकते आणि शेवटी यकृत सिरोसिस होऊ शकते. हिपॅटायटीसमध्ये यकृतावर सूज होते. व्हायरसनुसार त्याचे 5 प्रकार आहेत – हिपॅटायटीस ए, बी, सी, डी आणि ई. हिपॅटायटीस ए आणि बी साठी लस उपलब्ध आहे.