प्रसारमाध्यमांना बदनामी न करता FIR आणि न्यायालयीन खटल्यांचे अहवाल देण्याचा अधिकार – उच्च न्यायालय

मुंबई : एका महत्त्वपूर्ण निकालात, बदनामी न करता एफआयआर, न्यायालयीन प्रकरणे नोंदवण्याचा मीडियाला अधिकार असल्याचे मुंबई उच्च न्यायालयाने म्हटले आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने एफआयआर आणि न्यायालयात दाखल केलेल्या प्रकरणांची नोंद करण्याचा माध्यमांचा अधिकार कायम ठेवला आहे.

वृत्तपत्र स्वातंत्र्य आणि प्रसारमाध्यमांद्वारे प्रसारित केलेल्या माहितीचे महत्त्व यावर जोर देऊन न्यायालयाच्या नागपूर खंडपीठाचे न्यायमूर्ती विनय जोशी यांनी लोकमत मीडिया प्रायव्हेट लिमिटेड चेअरमन विजय दर्डा आणि मुख्य संपादक राजेंद्र दर्डा यांच्याविरुद्ध 2018 मध्ये दाखल केलेला मानहानीचा खटला रद्द केला. वकील फिरदोस मिर्झा यांनी बाजू मांडली. यवतमाळच्या रवींद्र जी. गुप्ता यांनी दाखल केलेल्या मानहानीच्या दाव्यावर हा निर्णय आला.

न्यायमूर्ती जोशी यांनी 20 जून रोजी दिलेल्या निकालात म्हटले आहे की, अर्जदार बदनामीकारक बातम्यांच्या प्रकाशनाशी संबंधित होते हे दाखवण्यासाठी कोणतीही सामग्री नाही. त्यांनी नमूद केले की वृत्तपत्रात जे काही प्रकाशित झाले ते गुप्ता यांच्या विरोधात नोंदवलेल्या एफआयआरवर आधारित होते, ज्याला बदनामी म्हणता येणार नाही. मानहानीचा गुन्हा ठरवण्यासाठी, प्रकाशन हे आरोपित असणे आवश्यक आहे आणि दुसरे म्हणजे, व्यक्तीच्या प्रतिष्ठेला हानी पोहोचवण्याचा हेतू असणे आवश्यक आहे, अशी दुहेरी आवश्यकता पूर्ण करणे आवश्यक आहे, न्यायमूर्ती जोशी म्हणाले.

या निकालात पुढे म्हटले आहे की, दोघे दर्डा हे वृत्तपत्राचे संपादक नाहीत आणि संपादक दिलीप तिखिले आहेत, ज्यांचे नाव छापील ओळीत छापणे आणि पुस्तके नोंदणी कायदा, 1867 अंतर्गत बातम्यांच्या प्रकाशनासाठी जबाबदार आहे. न्यायमूर्ती जोशी यांनी नमूद केले की दैनंदिन वृत्तपत्रांनी गुन्ह्यांच्या बातम्या, एफआयआरची नोंदणी, न्यायालयीन खटले दाखल करणे, तपासाची स्थिती, अटक इत्यादींसाठी काही जागा कशी दिली जाते ज्यात लोकांना जाणून घेण्याचा अधिकार असलेल्या बातम्या घटनांचा समावेश होतो. तथापि, खटल्यांच्या नोंदणीवरील अचूक अहवालाला “मानहानीकारक” म्हणून संबोधणे म्हणजे तपासावरील अहवाल केवळ अंतिम निकालापर्यंत मर्यादित करणे, घटना जाणून घेण्याचा जनतेचा अधिकार हिरावून घेणे, असे ते म्हणाले.

“दुसर्‍या शब्दात सांगायचे तर, सार्वजनिक डोमेनमधील घडामोडींचा खरा अहवाल देण्याचे स्वातंत्र्य हा एक अधिकार आहे, जो भाषण स्वातंत्र्यापासून येतो. खऱ्या आणि विश्वासू अहवालाबद्दल बदनामी करण्याची कृती लोकशाही व्यवस्थेसाठी हानिकारक आहे,” असे त्यांनी म्हटले. त्यामुळे अशा बातम्यांवर बदनामीच्या तक्रारी दाखल करणे म्हणजे बदनामी करणाऱ्या व्यक्तींविरुद्ध दाखल केलेला अहवाल मागे घेण्यास भाग पाडण्याचा प्रयत्न करून वार्ताहर आणि माहिती देणाऱ्यांचा गळचेपी करण्याचा प्रयत्न आहे, असे त्यांनी सुनावले.

न्यायमूर्तींनी लोकांच्या मनावर छाप पाडण्यासाठी प्रेसच्या सामर्थ्यावर प्रकाश टाकला आणि म्हणूनच वृत्तपत्रात काहीही प्रकाशित करण्यासाठी जबाबदार व्यक्तीने चांगली काळजी घेणे आवश्यक होते. “यात कोणतीही शंका नाही की, अफवा किंवा सत्य नसतानाही कानावर आणलेल्या बातम्या प्रकाशित करणे पत्रकारासाठी घातक आहे. मात्र, येथे एफआयआर अजिबात नोंदवला गेला नाही किंवा विकृत वृत्त प्रकाशित केले गेले असे नाही,” असे निकालात म्हणाले.

दर्डा यांनी गुप्ता यांच्या बदनामीच्या तक्रारीवर दंडाधिकारी न्यायालयाने त्यांच्याविरुद्ध सुरू केलेली फौजदारी कारवाई रद्द करण्याची मागणी केली होती, ज्यात गुप्ता यांनी असा युक्तिवाद केला की तथ्यांची पडताळणी न करता खोटा आणि बदनामीकारक अहवाल प्रकाशित करण्यात आला.