जागतिक यकृत दिन 2022 : यकृत हा पचनसंस्थेचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. खराब जीवनशैली आणि चुकीच्या खाण्याच्या सवयींमुळे यकृताशी संबंधित समस्या वाढत आहेत. यापैकी एक समस्या म्हणजे फॅटी लिव्हर. यामध्ये यकृतावर चरबी जमा होऊ लागते. फॅटी लिव्हरवर योग्य उपचार न केल्यास यकृत खराब होऊ लागते. व्यक्तीची पचनसंस्था कमकुवत होते, परिणामी इतर गंभीर शारीरिक समस्या उद्भवू शकतात.

फॅटी लिव्हरचे दोन प्रकार-

1. अल्कोहोलयुक्त फॅटी यकृत
   जास्त मद्यपान केल्याने ही समस्या उद्भवू शकते. समस्या जसजशी वाढत जाते, तसतसे ते यकृत फायब्रोसिस आणि यकृत सिरोसिसचे रूप घेऊ शकते.
2. नॉन-अल्कोहोल फॅटी यकृत
   चुकीचा आहार आणि सुस्त जीवनशैलीमुळे ही समस्या उद्भवते.

फॅटी लिव्हरचे चार टप्पे
यकृतामध्ये साठलेल्या चरबीच्या आधारे फॅटी लिव्हरचा दर्जा ठरवला जातो.

स्टेज १ : याला साधी फॅटी लिव्हर समस्या म्हणतात. यकृतावर सूज आणि चरबी कमीप्रमाणात जमा होते. ही समस्या जास्त गंभीर नाही.

स्टेज २ : या स्टेजला नॉन-अल्कोहोलिक स्टीटोहेपेटायटिस (NASH) देखील म्हणतात, यात खूप थोड्या प्रमाणात चरबी जमा होते.

स्टेज ३ : ही एक गंभीर स्थिती आहे, जी यकृत फायब्रोसिसची गंभीर समस्या आहे. या अवस्थेत यकृताच्या पेशी खराब होऊ लागतात.

स्टेज ४ : हा एक अतिशय चिंताजनक टप्पा आहे. यकृत काम करणे थांबवते. याला लिव्हर सिरोसिस म्हणतात.

लक्षणे :
दुसऱ्या टप्प्यापर्यंत अनेकांना फॅटी लिव्हरची लक्षणे दिसत नाहीत, परंतु काही लक्षणे उद्भवू शकतात. जसे-

• सातत्याने वजन कमी होणे.
• दररोज पोटाशी संबंधित समस्या असणे. उदा. ओटीपोटात दुखणे, अपचन आणि गॅस तयार होणे, अतिसार आणि सूज येणे.
• भूक न लागणे.
• उलटी होणे
• थकवा आणि अशक्तपणा जाणवणे.
• डोळे, नखे आणि त्वचा पिवळी पडणे.

वरीलपैकी कोणतीही लक्षणे वारंवार दिसल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

कारणे :

• लठ्ठपणा किंवा जास्त वजन. ज्यांचा बॉडी मास इंडेक्स ३० पेक्षा जास्त आहे, त्यांना फॅटी लिव्हर होण्याची शक्यता असते.
• हिपॅटायटीस असणे. टाईप-2 मधुमेह आणि उच्च रक्तदाबामुळेही त्याचा धोका वाढतो.
• दारू आणि इतर मादक पदार्थांचे व्यसन.
• अधिक जंक फूड, ट्रान्स फॅट आणि अधिक स्निग्ध पदार्थ खाणे.
• रक्तातील कोलेस्टेरॉल आणि ट्रायग्लिसराइड (एक प्रकारची चरबी) वाढणे.
• अनुवांशिक किंवा जेनेटिक कारण.
• डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय स्टिरॉइड्स, पेन किलर आणि अँटिबायोटिक्स घेणे.

प्रतिबंधात्मक उपाय :

• वजन नियंत्रित ठेवण्यासाठी चरबीयुक्त पदार्थ कमी खा. ट्रान्स फॅट टाळा.
• उच्च-कॅलरी आहार टाळा.
• शारीरिक क्षमतेनुसार साधारण ३० मिनिटे व्यायाम करा. सक्रिय रहा.
• साखर नियंत्रणात ठेवा. नियमित औषधे घ्या.
• उच्च रक्तदाब, उच्च कोलेस्टेरॉल आणि थायरॉईडची औषधे वेळेवर घ्या.

उपचार :
फॅटी लिव्हरच्या उपचारात औषधांचा केवळ 20 टक्के प्रभाव दिसून येतो. 80 टक्के भूमिका निरोगी जीवनशैली आणि योग्य आहाराची आहे. मेटफॉर्मिनसारखी मधुमेहाची औषधे फॅटी लिव्हरमध्येही प्रभावी आहेत.

• फॅटी लिव्हरच्या स्टेज 1 आणि 2 मध्ये, डॉक्टर जीवनशैली आणि आहारातील बदलांवर भर देतात. बहुतेक लोक यातून सावरतात.
• जर एखाद्या व्यक्तीला अल्कोहोलिक फॅटी लिव्हरचा त्रास होत असेल, तर त्याला अल्कोहोल सोडण्याचा सल्ला दिला जातो. निसर्गाने यकृताला ही अद्भुत शक्ती दिली आहे की दारू सोडल्यानंतर ते आपोआप दुरुस्त होते.
• नॉन-अल्कोहोलिक फॅटी लिव्हरच्या समस्येमध्ये, डॉक्टर रुग्णाला नियमित व्यायाम करण्याचा सल्ला देतात आणि आहारात जास्त चरबीयुक्त पदार्थ टाळतात.
• फॅटी यकृताच्या समस्येत स्टेज 3 आणि स्टेज 4 असलेल्या रुग्णांवर त्यांच्या लक्षणांवर आधारित उपचार केले जातात.
• यकृत सिरोसिसच्या चौथ्या टप्प्यात, औषधे आराम देत नसल्यास, यकृत प्रत्यारोपण हा एकमेव पर्याय उरतो, जो अत्यंत खर्चिक आहे.
• यकृताच्या कर्करोगाची समस्या असल्यास, कर्करोगाच्या मानकांच्या आधारे उपचार केले जातात.

हिपॅटायटीसबाबतही जागरूक राहा
हिपॅटायटीसवर योग्य उपचार न केल्यास ते यकृताचे नुकसान करू शकते आणि शेवटी यकृत सिरोसिस होऊ शकते. हिपॅटायटीसमध्ये यकृतावर सूज होते. व्हायरसनुसार त्याचे 5 प्रकार आहेत – हिपॅटायटीस ए, बी, सी, डी आणि ई. हिपॅटायटीस ए आणि बी साठी लस उपलब्ध आहे.

The post जागतिक यकृत दिन 2022 : चुकीच्या जीवनशैलीमुळे वाढतात यकृताच्या समस्या, जाणून घ्या लक्षणे, कारणे आणि उपाय… appeared first on थोडक्यात घडामोडी.

झिका हा डासांमार्फत पसरणारा एक विषाणुजन्य आजार असून तो १९४७ साली युगांडा देशातील काही माकडांमध्ये आढळला होता. त्यानंतर १९५२ साली युगांडा आणि टांझानिया देशात हा आजार प्रथमच माणसांमध्ये दिसून आला. झिका विषाणू हा फ्लॅव्ही व्हायरस प्रजातीचा असून तो एडिस डासांमार्फत पसरतो. सध्या केरळमध्ये झिकाचे १३ रुग्ण आढळुन आले आहेत, त्यामुळे पुन्हा एकदा सावधानता बाळगणे आवश्यक झाले आहे.

झिका आजाराची लक्षणे :
झिका आजाराचा अधिशयन कालावधी निश्चितपणे किती आहे याबद्दल सुस्पष्टता नाही. तथापि, तो काही दिवसाचा असावा असे दिसते. बहुसंख्य रुग्णांना कोणतीही लक्षणे आढळत नसली, तरी झिका आजाराची लक्षणे सर्वसाधारणपणे डेंग्यू आजारासारखी असतात. त्यामध्ये ताप, अंगावर रॅश उमटणे, डोळे येणे, सांधे व स्नायुदुखी, थकवा आणि डोकेदुखी यांचा समावेश होतो. ही लक्षणे सर्वसाधारणपणे सौम्य स्वरूपाची असतात आणि ती दोन ते सात दिवसांपर्यंत राहतात. झिका आजारासाठी रुग्णालयामध्ये भरती होण्याची फारशी आवश्यकता भासत नाही. तसेच या आजारात मृत्युचे प्रमाणही नगण्य आहे.

झिका आजारातील गुंतागुंत :
झिका आजाराच्या २०१३ च्या फ्रान्स देशातील उद्रेकामध्ये तसेच २०१५ च्या ब्राझिलमधील उद्रेकामध्ये खालील महत्त्वपूर्ण गुंतागूंत नमुद करण्यात आल्या आहेत.

• मायक्रोसिफॅली (डोक्याचा घेर कमी असणे) – गरोदरपणामध्ये झिका विषाणुची बाधा झाल्यास होणाऱ्या अर्भकाच्या डोक्याचा घेर कमी होतो, असे दिसून आले आहे.
• गिया बारी सिंड्रोम- या दोन्ही गुंतागुंतीचा झिका विषाणूची असलेला आंतरसंबंध नेमकेपणाने सुस्पष्ट होण्यासाठी अधिक संशोधनाची आवश्यकता आहे.

झिका आजाराचे निदान :
राष्ट्रीय रोग निदान संस्था, नवी दिल्ली तसेच राष्ट्रीय विषाणू विज्ञान संस्था, पुणे येथे या आजाराच्या निदानाची सुविधा मोफत उपलब्ध आहे. याकरिता डेंग्यु आजाराप्रमाणेच झिका संशयित रुग्णाचे रक्त / रक्तद्रव दोन ते आठ तापमानात शीतलता अबाधित ठेऊन तपासणीसाठी पाठवावे. प्रयोगशाळा नमुन्यासोबत रुग्णाची संक्षिप्त माहीती देणारा फॉर्म भरून पाठवावा. हा फॉर्म राष्ट्रीय विषाणु विज्ञान संस्थेच्या संकेत स्थळावर उपलब्ध आहे.

उपचार :
झिका आजारावर कोणतेही विशिष्ट औषध अथवा लस उपलब्ध नाही. रुग्णांवर लक्षणानुसार उपचार करणे आवश्यक आहे.

• रुग्णाने पुरेशी विश्रांती घ्यावी.
• डिहायड्रेशन टाळण्यासाठी पुरेशा प्रमाणात द्रव पदार्थांचे सेवन करावे.
• तापाकरिता पॅरासिटामॉल औषध वापरावे.
• अॅस्पिरीन अथवा एन. एस. ए. आय. डी. प्रकारातील औषधांचा वापर करू नये.

ताप रुग्ण सर्वेक्षण :
झिका आजारामुळे उद्भवलेल्या या आपत्कालीन परिस्थितीत प्रत्येक जिल्ह्याने/मनपाने आपल्या कार्यक्षेत्रातील ताप रुग्ण सर्वेक्षण अधिक सुदृढपणे करणे आवश्यक आहे. ताप रुग्ण सर्वेक्षण करताना गरोदर मातांकडे प्राधान्याने लक्ष द्यावे. डेंगी, चिकुनगुन्या या आजाराच्या सर्वेक्षणासाठी जी पद्धत वापरली जाते त्याप्रमाणे या आजारामध्ये सर्वेक्षण करण्यात यावे.

एकात्मिक किटक नियंत्रण :
झिका आजार हा एडीस डासामुळे पसरतो. याच डासामुळे डेंग्यु आणि चिकुनगुन्या या आजारांचाही प्रसार होतो. हे डास महाराष्ट्रासह देशभरात विपूल प्रमाणात आढळत असल्यामुळे झिका आजाराचा प्रसार आपल्याकडे होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. याकरीता एडीस डास प्रतिबंधात्मक उपाययोजना अधिक प्रभावीपणे राबविणे आवश्यक आहे.

याकरीता एकात्मिक किटक व्यवस्थापन अंतर्गत येणाऱ्या खाली नमुद केलेल्या सर्व उपाययोजना अंमलात आणाव्यात.

1. किटकशास्त्रीय निर्देशांक नियमितपणे तपासावेत. या डासांचा गृहनिर्देशांक (हाऊस इंडेक्स) १०% पेक्षा जास्त किंवा ब्रॅटयू इंडेक्स ५०% पेक्षा जास्त असल्यास भविष्यात या ठिकाणी उद्रेकाची शक्यता गृहीत धरुन संबंधित आरोग्य संस्थेकडून प्रतिबंधात्मक उपाययोजना त्वरीत सुरु करण्यात यावे.
2. ताप उद्रेक झालेल्या गावात व आजूबाजूच्या ५ कि.मी. परिसरातील सर्व गावातील साठविलेल्या पाण्याचे साठे दर आठवडयातून रिकामे करण्याची कार्यवाही करावी. डासोत्पत्ती स्थाने नष्ट करावीत. पाणी साठवून ठेवणाऱ्या कचऱ्याची योग्य ती विल्हेवाट लावावी.
3. साठविलेल्या पाण्याचे जे साठे आठवड्याला रिकामे करता येत नाहीत; अशा पाण्याच्या साठ्यात टेमिफॉस (ॲबेट) या अळीनाशकाचा वापर योग्य प्रमाणात करावा. घरातील पिण्याच्या पाण्याच्या साठ्यात टेमिफॉसचा वापर करू नये.
4. किटकशास्त्रीय यंत्रणेमार्फत ताप उद्रेकग्रस्त गाव व परिसरातील ५ कि.मी. भागात किटकशास्त्रीय सर्वेक्षणाची कार्यवाही करावी.
5. नियमित सर्वेक्षणात दर हजारी लोकसंख्येत ५ पेक्षा जास्त रुग्ण आढळलेल्या गावात जलद ताप सर्वेक्षण करून रुग्णांना योग्य औषधोपचार द्यावा, तसेच संशयित लक्षणे असलेल्या रुग्णांपैकी किमान ५ % किंवा कमीत कमी पाच रुग्णांचे रक्तजल नमूने विषाणू परिक्षणासाठी राष्ट्रीय विषाणू संस्था, / सेंटीनल सेंटर यांचेकडे पाठवावेत.
6. धूर फवारणीसाठी आवश्यक असलेले किटक रक्षक ग्रामीण व शहरी भागातील आरोग्य संस्थांना आवश्यकतेप्रमाणे उपलब्ध करून द्यावेत.
7. ताप उद्रेक झालेल्या गावात किटकनाशक धूरफवारणीच्या दोन फेऱ्या आठ दिवसाच्या अंतराने घ्याव्यात. पहिली फेरी त्वरीत घ्यावी.
8. सर्व प्राथमिक आरोग्य केंद्रे, ग्रामीण रुग्णालये, उपजिल्हा रुग्णालये व जिल्हा रुग्णालये या ठिकाणी ताप, डेंगीताप, चिकुनगुनिया इत्यादी रुग्णांचे औषधोपचारासाठी आवश्यक असलेले सर्व औषधी योग्य प्रमाणात मोफत उपलब्ध असतात.
9. खाजगी दवाखान्यात उपचारांसाठी दाखल झालेल्या सर्व संशयित रुग्णांची व त्यांना दिलेल्या उपचाराबाबतची माहिती जिल्हा आरोग्य अधिकारी यांना कळविण्यासंदर्भात सर्व खाजगी वैद्यकिय व्यावसायिकांनी खबरदारी घ्यावी.
10. तालुका निहाय सर्व सरपंच ग्रामसेवक, वैद्यकीय अधिकारी व गटविकास अधिकारी यांची संयुक्त सभा तालुकास्तरावर आयोजित करून या सभेत एडीस डास नियंत्रणाबाबत आवश्यक सूचना जाणून घेऊन उपाययोजना कराव्या.
11. साठून राहिलेल्या पाण्यात इतर डासांची निर्मिती होत असल्याने अशा डास उत्पत्ती स्थानांतील पाणी वाहते केल्यास इतर डासांची पैदास रोखण्यास मदत होईल त्यासाठी खड्डे बुजविणे, खड्ड्यातील पाणी काढून टाकणे, इत्यादी कामे महानगरपालिका / नगरपालिका तसेच ग्रामपंचायतीने करावीत.

The post झिका आजार काय आहे? जाणून घ्या प्रतिबंधात्मक उपाययोजना, लक्षणे, निदान व उपचार… appeared first on थोडक्यात घडामोडी.