४ फेब्रुवारी म्हणजे जागतिक कर्करोग दिवस. जगभरात कर्करोगाबाबत माहितीचा प्रसार करणे आणि कर्करोग प्रतिबंधात्मक उपाययोजनांना प्रोत्साहन देणे हे जागतिक कर्करोग दिवस साजरा करण्यामागील कारण आहे. व्यसनांमुळे कर्करोग होण्याचे प्रमाण वाढत असून त्यादृष्टीने उपाययोजना करणे आवश्यक आहे. मादक पदार्थांच्या वापराशी फुफ्फुस किंवा हृदयविकार, मानसिक आरोग्यस्थिती, रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होणे आणि कर्करोग यासारख्या अनेक आरोग्य समस्या जोडलेल्या आहेत.

तंबाखू आणि कर्करोग
तंबाखू हे कर्करोगाचे आणि कर्करोगामुळे होणाऱ्या मृत्यूचे महत्वाचे कारण आहे. फुफ्फुसाच्या कर्करोगाच्या मृत्यूंपैकी ८०% मृत्यू तंबाखूमुळे होतात. तंबाखूचे सेवन कोणत्याही स्वरूपात शरीराला घातक असते. यामध्ये सिगारेट, सिगार, ई-सिगारेट आणि चघळली जाणारी तंबाखू यांचा समावेश आहे. लाळेमध्ये गिळलेल्या रसायनांच्या संपर्कात त्यांचे ओठ, तोंड, घसा आणि स्वरयंत्र (व्हॉइस बॉक्स) येतात. फुफ्फुस, तोंड आणि घशाच्या कर्करोगाव्यतिरिक्त, तंबाखूमुळे मूत्राशय, मूत्रपिंड, यकृत, पोट, स्वादुपिंड, कोलन आणि गुदाशय आणि गर्भाशय ग्रीवा आणि रक्ताचा कर्करोग (ब्लड कॅन्सर) देखील होऊ शकतो. चघळली जाणारी तंबाखू हा धूररहित तंबाखूचा एक प्रकार आहे, ज्यामुळे तोंड, अन्ननलिका आणि स्वादुपिंडाचा कर्करोग होतो.

सेकंडहँड स्मोकच्या संपर्कात येणाऱ्यांमध्ये देखील कर्करोगाचा धोका वाढतो. या धुरात २५०पेक्षा जास्त विषारी संयुगे आणि ५०ज्ञात कॅन्सर निर्माण करणारे घटक असतात. तंबाखूच्या धुरातील रसायने डीएनएला हानी पोहोचवू शकतात आणि कर्करोग होऊ शकतो. फुफ्फुसाचे आजार, हृदयरोग, डोळ्यांची आणि नाकाची जळजळ, सायनस आणि श्वसन संक्रमण यांचा सेकंड स्मोकमध्ये समावेश होतो.

अल्कोहोल आणि कर्करोग
अभ्यासाने अल्कोहोल पिणे आणि कर्करोगाचे अनेक प्रकार विकसित होण्यामध्ये मजबूत संबंध दर्शविला आहे. यूएस डिपार्टमेंट ऑफ हेल्थ अँड ह्युमन सर्व्हिसेसच्या नॅशनल टॉक्सिकोलॉजी प्रोग्रामने अल्कोहोलयुक्त पेयांचे सेवन मानवी कार्सिनोजेन म्हणून सूचीबद्ध केले आहे, जो मानवांमध्ये कर्करोग होण्याची क्षमता असलेला एजंट आहे. मध्यम ते जास्त प्रमाणात मद्यपान केल्याने डोके आणि मानेचा कर्करोग तसेच अन्ननलिकेचा कर्करोग होतो. मद्यपान स्तनाचा कर्करोग, कोलोरेक्टल कर्करोग आणि यकृताच्या कर्करोगाशी देखील जोडला गेला आहे. अल्कोहोल मेलेनोमा, प्रोस्टेट आणि स्वादुपिंडाच्या कर्करोगाचा धोकाही वाढू शकतो. रेड वाईन कॅन्सरपासून बचाव करण्यास मदत करू शकते असा एक सामान्य गैरसमज आहे. परंतु यासंबंधी संशोधनात कोणतेही पुरावे आढळले नाहीत. कोणत्याही प्रकारचे अल्कोहोलयुक्त पेय सेवन केल्याने कर्करोगाचा धोका वाढतो.

स्टिरॉइड्स आणि कर्करोग
स्टिरॉइड्सचा वापर अनेक वैद्यकीय परिस्थितींवर उपचार करण्यासाठी केला जाऊ शकतो. परंतु अनेकदा ऍथलीट्स आणि बॉडी बिल्डर्सद्वारे त्यांचा गैरवापर केला जातो. ऍनाबॉलिक स्टिरॉइड्स हे टेस्टोस्टेरॉन सारखे प्रभाव असलेले पदार्थ असतात, ज्यांचा उपयोग स्नायूंचे वस्तुमान वाढवण्यासाठी किंवा शारीरिक कार्यक्षमता सुधारण्यासाठी केला जातो. स्टिरॉइड्सच्या वापरामुळे पुरुषांमध्ये प्रोस्टेट कर्करोग आणि महिलांमध्ये एंडोमेट्रियल कर्करोगाचा धोका वाढतो.

इंजेक्शन औषध वापर आणि कर्करोग
ओपिओइड्सचा वापर आणि गैरवापर केल्याने अनेक आरोग्य समस्यांचा धोका वाढतो, परंतु ओपिओइड्समुळे कर्करोग होतो हे दर्शविण्यासाठी सध्या कोणतेही सबळ पुरावे नाहीत. इंट्राव्हेनस इंजेक्शनद्वारे ओपिओइड्सचा वापर केल्याने हिपॅटायटीस होऊ शकतो, तथापि, यामुळे दीर्घकालीन संसर्ग होऊ शकतो ज्यामुळे यकृताचा कर्करोग होऊ शकतो.

कोकेन, हेरॉइन आणि कर्करोग
कोकेन आणि हेरॉइनमध्ये अनेकदा कर्करोगास कारणीभूत विषारी रसायने मिसळतात, जेणेकरून जास्त प्रमाणात ड्रग्स तयार केली जावीत. यात फेनासेटिन हे सामान्यतः वापरले जाणारे कटिंग एजंट आहे. जे मूत्रपिंडाच्या पेशी, पेल्विक आणि मूत्रमार्गाच्या कर्करोगाच्या प्रकरणांशी जोडलेले आहे.

कर्करोग आणि ओपिओइड व्यसन
कर्करोग हा एक आजार आहे जो शरीराला कमकुवत करतो आणि मानसिक आरोग्यावर देखील परिणाम करतो. कर्करोगाच्या रूग्णांमध्ये सर्वात सामान्य लक्षण म्हणजे वेदना, त्या एकतर कर्करोगामुळे किंवा शरीरातून कर्करोगाच्या पेशी काढून टाकण्यासाठी वापरल्या जाणार्‍या उपचारांमुळे होणाऱ्या वेदना. त्यामुळे कर्करोगाच्या रूग्णांमध्ये तीव्र वेदनांचा उपचार वेदना व्यवस्थापन आणि प्रिस्क्रिप्शन औषधांसह केला जाऊ शकतो, ज्यात सामान्यतः तीव्र ओपिओइड्स समाविष्ट असतात. प्रिस्क्रिप्शन ओपिओइड्स अनेकदा निर्देशानुसार वापरले तरीही अवलंबित्व निर्माण करतात आणि त्यांचा गैरवापर केल्याने व्यसन लागण्याची शक्यता असते. ओपिओइड्स घेणार्‍या कोणत्याही व्यक्तीला व्यसन लागण्याचा धोका असतो, म्हणूनच औषधे फक्त तेव्हाच लिहून दिली पाहिजेत जेव्हा ती अगदी आवश्यक असतील. कर्करोग हे जगभरातील मृत्यूचे प्रमुख कारण आहे. २०२०मध्ये सुमारे १०दशलक्ष लोकांचा मृत्यू कर्करोगाने झाल्याचे समोर आले आहे.

२०२० मध्ये अंदाजे ६लाख ४हजार नवीन प्रकरणे आणि ३लाख ४२ हजार मृत्यूंसह गर्भाशयाच्या मुखाचा कर्करोग हा जागतिक स्तरावर महिलांमध्ये चौथा क्रमांका आजार आहे. २०२०मध्ये जगभरातील सुमारे ९०% नवीन प्रकरणे आणि मृत्यू हे कमी आणि मध्यम उत्पन्न असलेल्या देशांमध्ये झाले आहेत. प्रत्येकवर्षी, अंदाजे १९ वर्षे वयाखालील ४लाख मुलांना कर्करोग होतो. भारतात ५६.४ % स्त्रियांना आणि ४४.९% पुरुषांना तंबाखूमुळे कर्करोग झाल्याचे आढळून आले आहे. ९०% पेक्षा जास्त फुफ्फुसाचा कॅन्‍सर आणि इतर कँसर होण्‍याचे कारण धूम्रपान आहे. भारतात ८२% फुफ्फुसाच्‍या दीर्घकालीन रोगांचे कारण हे धूम्रपान आहे. तंबाखूसंबंधित मृत्‍युची एकूण संख्या दरवर्षी भारतात अंदाजे ८ ते ९ लाख इतकी असेल. २०२० मधील जवळपास ७ लाख नव्या कॅन्सर रुग्णांचा संबंध अल्कोहोलच्या सेवनाशी असल्याचं निष्पन्न झालं आहे. २०२०मध्ये ४ टक्क्यांपेक्षा जास्त नवीन कॅन्सर रुग्ण अल्कोहोलच्या सेवनामुळे झाल्याचे समोर आले आहे.

– सोमनाथ गिते, व्यसनमुक्ती अभ्यासक, ९९७०३८७०३८

The post ४ फेब्रुवारी : कर्करोग दिन – व्यसनाधीनता आणि कर्करोग appeared first on थोडक्यात घडामोडी.